<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1135-5727</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Española de Salud Pública]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Esp. Salud Publica]]></abbrev-journal-title>
<issn>1135-5727</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Ministerio de Sanidad]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1135-57271999000200015</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Efectos a corto plazo de la contaminación atmosférica sobre la mortalidad: resultados del proyecto EMECAM en Pamplona, (1991-95)]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Short-term impact of air pollution on the mortality. Results of the EMECAM project in the city of Pamplona, 1991-1995]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aguinaga Ontoso]]></surname>
<given-names><![CDATA[Inés]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
<xref ref-type="aff" rid="A04"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guillén Grima]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oviedo de Sola]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pedro José]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Floristan Floristan]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mª Yugo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Laborda Santesteban]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mª Sagrario]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martínez Ramírez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mª Teresa]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martínez González]]></surname>
<given-names><![CDATA[Miguel Angel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A04"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Ayuntamiento de Pamplona  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad Publica de Navarra  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Gobierno de Navarra  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A04">
<institution><![CDATA[,Universidad de Navarra  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>1999</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>1999</year>
</pub-date>
<volume>73</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>253</fpage>
<lpage>258</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1135-57271999000200015&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1135-57271999000200015&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.isciii.es/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1135-57271999000200015&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[FUNDAMENTO: evaluar el impacto a corto plazo de la contaminación atmosférica sobre la mortalidad diaria de la ciudad de Pamplona MÉTODO: Estudio ecológico con una población de 212.000 habitantes. Se realiza análisis de datos de series temporales, mediante regresión lineal múltiple y regresión de Poisson, con la información de datos de mortalidad diaria, niveles de contaminación atmosférica para Partículas y SO2, parámetros meterológicos de temperatura y humedad media diarios y número de casos semanales de gripe, en los años 1991 a 1995 RESULTADOS: La media de muertes diarias por causas no externas es de 4,15 muertos con un rango de cero a 13 muertes. La ciudad de Pamplona tiene una temperatura media anual de 12,7ºC (-2,3ºC a 31.6ºC) y una humedad relativa del 68.5%. En el modelo, la temperatura (con retardo de un día y retardo de 6 días temperatura al cuadrado) y la humedad (con retardo de un día) esta relacionada con la mortalidad por todas las causas. Pero la mortalidad por causas no externas sólo se relaciona en el modelo con la temperatura (retardo un día, P: 0.035) y cinco días con temperatura al cuadrado (p: 0.028) Las estimaciones puntuales del riesgo relativo de partículas muestran que el máximo riesgo de morir se produce en las causas respiratorias con un riesgo relativo de 1.13. Sin embargo ninguna de estas asociaciones es estadísticamente significativa. En el caso de Dióxido de Azufre las estimaciones están muy próximas al valor nulo y ninguna de ellas es significativa. CONCLUSIONES: la Temperatura tiene efecto sobre la mortalidad por todas las causas tanto externas como no externas y la humedad solo tienen efecto sobre la mortalidad por causas no externas. No se ha podido demostrar una influencia de los niveles diarios de contaminación ambiental sobre la mortalidad diaria.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[BACKGROUND: To assess the short-term impact of air pollution on the daily death rate in the city of Pamplona. METHOD: Ecological study with a population of 212,000 inhabitants. A time series data analysis is conducted by means of multiple linear regression and Poisson regression, with the daily death rate data, air pollution levels for Particles and SO2, weather parameters of average relative humidity and temperature daily and number of cases weekly of flu for the 1991-1995 period. RESULTS: The average number of deaths daily for non-external causes is that of 4.15 deaths, with a range from zero to 13 deaths. The city of Pamplona has a mean annual temperature of 12.7ºC (-2.3C to 31.6ºC) and a relative humidity of 68.5%. In the model, the temperature (with a one-day time lag and a six-day time lag temperature squared) and the humidity (with a one-day time lag) is related to the death rate for all causes. But the death rate for non-external causes is only related in the model with the temperature (one-day time lag, P:0.035) and five-day time lag with temperature squared (p: 0.028). The timely estimates of the relative particle-related risk show that the highest risk of dying stems from respiratory causes with a relative risk of 1.13. However, none of these relationships is statistically significant. In the case of Sulfur Dioxide, the estimates closely near the zero figure, and none of them is significant. CONCLUSIONS: The Temperature has an impact of the death rate for all causes, both external and non-external, and the relative humidity solely has an impact on the death rate for non-external causes. It has not been possible to prove any influence of the daily environmental pollution levels on the daily death rate.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Mortalidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Contaminación atmosférica]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Series temporales]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Temperatura]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Humedad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[SO2]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Humos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Estudio ecológico]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Mortality]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Air pollution]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Time series]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Temperature]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Humidity]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[SO2]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Fumes]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Ecological study]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  <b>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">EFECTOS A CORTO PLAZO DE LA CONTAMINACIÓN ATMOSFÉRICA SOBRE LA MORTALIDAD: RESULTADOS DEL PROYECTO EMECAM EN PAMPLONA, (1991-95)</font></b></p>      <p ALIGN="CENTER">&nbsp;</p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><strong>Inés Aguinaga Ontoso(1,4). Francisco Guillén Grima(1,2). Pedro José Oviedo de Sola(1). Mª Yugo Floristan Floristan (3). Mª Sagrario Laborda Santesteban(3). Mª Teresa Martínez Ramírez. (1). Miguel Angel Martínez González(4).    <br> 1. Area de Sanidad y Medio ambiente. Ayuntamiento de Pamplona    <br> 2. Departamento de Ciencias de la salud. Universidad Publica de Navarra    <br> 3. Instituto de Salud Publica. Gobierno de Navarra    <br> 4. Departamento de Epidemiología y Salud Publica. Universidad de Navarra</strong></font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><strong>Correspondencia    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> Inés Aguinaga Ontoso    <br> Servicio de Epidemiología y Protección Ambiental    <br> Area de Sanidad y Medio Ambiente    <br> Ayuntamiento de Pamplona    <br> C/ San Saturnino, 2    <br> 31001 Pamplona    <br> (*) Este trabajo cuenta con una beca del Fondo de Investigaciones Sanitarias (Expediente núm 97/0051-06)</strong></font></p>  <hr>  <table border="0" width="100%">   <tr>     <td valign="top" width="48%">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3"><b>RESUMEN</b></font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Fundamento:</b> evaluar el impacto a corto plazo de     la contaminación atmosférica sobre la mortalidad diaria de la ciudad de Pamplona</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Método:</b> Estudio ecológico con una población de     212.000 habitantes. Se realiza análisis de datos de series temporales, mediante     regresión lineal múltiple y regresión de Poisson, con la información de datos de     mortalidad diaria, niveles de contaminación atmosférica para Partículas y SO2,     parámetros meterológicos de temperatura y humedad media diarios y número de casos     semanales de gripe, en los años 1991 a 1995</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Resultados:</b> La media de muertes diarias por     causas no externas es de 4,15 muertos con un rango de cero a 13 muertes. La ciudad de     Pamplona tiene una temperatura media anual de 12,7ºC (-2,3ºC a 31.6ºC) y una humedad     relativa del 68.5%. En el modelo, la temperatura (con retardo de un día y retardo de 6     días temperatura al cuadrado) y la humedad (con retardo de un día) esta relacionada con     la mortalidad por todas las causas. Pero la mortalidad por causas no externas sólo se     relaciona en el modelo con la temperatura (retardo un día, P: 0.035) y cinco días con     temperatura al cuadrado (p: 0.028)</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Las estimaciones puntuales del riesgo relativo de     partículas muestran que el máximo riesgo de morir se produce en las causas respiratorias     con un riesgo relativo de 1.13. Sin embargo ninguna de estas asociaciones es     estadísticamente significativa. En el caso de Dióxido de Azufre las estimaciones están     muy próximas al valor nulo y ninguna de ellas es significativa. </font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Conclusiones:</b> la Temperatura tiene efecto sobre     la mortalidad por todas las causas tanto externas como no externas y la humedad solo     tienen efecto sobre la mortalidad por causas no externas. No se ha podido demostrar una     influencia de los niveles diarios de contaminación ambiental sobre la mortalidad diaria.</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Palabras clave</b>: Mortalidad. Contaminación     atmosférica. Series temporales. Temperatura. Humedad. SO<sub>2</sub>. Humos. Estudio     ecológico</font></td>     <td width="4%"></td>     <td valign="top" width="48%">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3"><b>ABSTRACT</b></font></p>         <p ALIGN="CENTER"><font size="3"><b>Short-term Impact of Air Pollution on the Mortality.     Results of the EMECAM Project in the city of Pamplona, 1991-1995</b></font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Background: </b>To assess the short-term impact of     air pollution on the daily death rate in the city of Pamplona.</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Method:</b> Ecological study with a population of     212,000 inhabitants. A time series data analysis is conducted by means of multiple linear     regression and Poisson regression, with the daily death rate data, air pollution levels     for Particles and SO2, weather parameters of average relative humidity and temperature     daily and number of cases weekly of flu for the 1991-1995 period.</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Results: </b>The average number of deaths daily for     non-external causes is that of 4.15 deaths, with a range from zero to 13 deaths. The city     of Pamplona has a mean annual temperature of 12.7ºC (-2.3C to 31.6ºC) and a relative     humidity of 68.5%. In the model, the temperature (with a one-day time lag and a six-day     time lag temperature squared) and the humidity (with a one-day time lag) is related to the     death rate for all causes. But the death rate for non-external causes is only related in     the model with the temperature (one-day time lag, P:0.035) and five-day time lag with     temperature squared (p: 0.028).</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">The timely estimates of the relative particle-related     risk show that the highest risk of dying stems from respiratory causes with a relative     risk of 1.13. However, none of these relationships is statistically significant. In the     case of Sulfur Dioxide, the estimates closely near the zero figure, and none of them is     significant.</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Conclusions:</b> The Temperature has an impact of the     death rate for all causes, both external and non-external, and the relative humidity     solely has an impact on the death rate for non-external causes. It has not been possible     to prove any influence of the daily environmental pollution levels on the daily death     rate.</font></p>         <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3"><b>Key words</b>:<b> </b>Mortality. Air pollution. Time     series. Temperature. Humidity. SO<sub>2</sub>. Fumes. Ecological study<b>.</b></font></td>   </tr> </table>  <hr> <b>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">INTRODUCCIÓN</font></b></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">No se conoce si en ciudades pequeñas y con baja contaminación, como Pamplona, existe relación entre la contaminación atmosférica y la mortalidad. Si se revisan los datos históricos que se poseen puede comprobarse que, durante el tiempo controlado por la Red de Vigilancia Sanitaria de la contaminación atmosférica, no se han producido episodios de interés, ni se han detectado problemas de salud agudos que pudieran estar asociados a la contaminación<sup>1</sup>. Este es el primer estudio epidemiológico en nuestra ciudad que mide la relación de la contaminación atmosférica y los efectos en la mortalidad de la población.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La ciudad de Pamplona esta situada en el Norte de España, a 449 metros sobre el nivel del mar, con unas coordenadas geográficas de latitud: 42º49&#146;11&quot;N y longitud 1º38&#146;31&quot;O.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En cuanto a climatología, se halla situada en una zona de transición entre el clima templado oceánico y el mediterráneo continental. El clima lluvioso de Pamplona favorece la depuración vertical de la atmósfera. Por otra parte los vientos de la cuenca son débiles, con una media de 7 Km/h. La dirección dominante es noroeste. Ello contribuye a una escasa dispersión horizontal de los contaminantes, produciéndose además un arrastre de los producidos en la zona norte hacia el núcleo urbano de Pamplona, siguiendo la dirección de los vientos. En el caso de producirse fenómenos de inversión térmica, los contaminantes atmosféricos tienden a difundirse hacia las zonas más bajas, por lo que la especial orografía de la ciudad hace que estos contaminantes se concentren en los barrios de altura inferior.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">El termino municipal de Pamplona cuenta con 2.378 hectáreas de suelo, siendo el 53% del centro urbano zona ajardinada, calculándose 4 m<sup>2 </sup>de zona ajardinada por habitante.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La contaminación atmosférica en nuestra ciudad, se deriva fundamentalmente de los siguientes focos: </font></p>  <ol>       <li><font size="3">Trafico interurbano: ya que Pamplona constituye un núcleo central de     comunicación con Francia y las provincias limítrofes a través de 3 carreteras     nacionales.</font></li>       <li><font size="3">Trafico intraurbano: es un factor importante en la producción de     contaminantes atmosféricos debido a que además del numeroso parque móvil en la ciudad,     cuenta con un tráfico comarcal importante debido a la especialización de las distintas     zonas de la ciudad. </font></li>       ]]></body>
<body><![CDATA[<li><font size="3">Fuentes fijas: las principales fuentes fijas son las industrias y las     calefacciones. Debe tenerse en cuenta que las industrias generalmente se encuentran en     polígonos en la periferia de la ciudad.</font></li>     </ol>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La Red de Vigilancia Sanitaria de la Contaminación Atmosférica de Navarra viene funcionando, de forma integrada en la correspondiente Red Estatal, desde al año atmosférico 1986/1987. Dispone en Pamplona de 6 captadores de tipo semiautomático de los denominados de bajo volumen, preparados específicamente para determinar las concentraciones de dióxido de azufre y de partículas en suspensión en ambientes exteriores (actualmente se está completando, habiéndose instalado en 1997 una estación atmosférica automática). Estos contaminantes, para los que la Red dispone de sensores, son los principales responsables de la contaminación atmosférica predominante hasta el final de la década de los 80, derivada de las emisiones de contaminantes de la industria pesada y de la producción térmica de energía, de la utilización de combustibles, como el carbón y gasóleo en usos domésticos y de calefacción, así como del trafico, principalmente pesado, que utilizan gasóleo y otros combustibles por un parque de vehículos con motores de baja eficacia y muy contaminantes.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Desde principios de los años 90 se observa una disminución en la producción de contaminantes en la ciudad, que se explica, fundamentalmente, por la disminución del tráfico externo, debido a la desviación de este con la realización de las llamadas &quot;rondas de circunvalación&quot; de la ciudad, cuya construcción también ha contribuido a una ligera disminución del trafico interno.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Además, va acompañado por la sustitución progresiva de los combustibles por otros de menor capacidad contaminante y, en los últimos años, por las campañas para la renovación del parque móvil existente.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En cuanto a la contaminación por fuentes fijas, fundamentalmente calefacciones en el núcleo urbano, se produce una disminución por los planes de sustitución progresiva de los gasóleos utilizados por combustibles menos contaminantes, como el gas natural.</font></p> <b>      <p ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">MATERIAL Y METODOS</font></b></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Este estudio, ecológico con análisis de datos de series temporales, se realizo siguiendo el Protocolo del estudio EMECAM<sup>2</sup>, a partir de datos diarios de los años 1991 a 1995 referidos a la ciudad de Pamplona y 2 municipios limítrofes: Barañain y Burlada. En total, una población de 211.849 habitantes según el censo de 1991, de los cuales 19.603 personas tienen 70 o más años de edad. Se estima una población transeúnte de 14.000 personas/año entre estudiantes y trabajadores, y la peculiaridad añadida del tránsito de personas durante los 9 días de las fiestas de San Fermín en el mes de julio.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La base de datos automáticos de meteorología, temperatura y humedad se adquirió en el Instituto Nacional de Meteorología; aquellos días en los que faltaban datos se completaron consultando el registro manual de temperatura y humedad de la propia estación de meteorología del Aeropuerto de Pamplona, situado en el limite sur de la ciudad. </font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La mortalidad diaria se obtuvo del Servicio de Epidemiología del Gobierno de Navarra. </font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En el análisis se utilizaron los datos de 3 captadores de la Red de estaciones, que poseían más del 75% de los datos anuales válidos. La intensidad media diaria (IMD) de vehículos en las tres vías donde se sitúan los captadores, es representativa de los puntos con mayor nivel de tráfico en el centro de la ciudad, con valores entre 16.000 y 18.000 vehículos/día ( estimados a partir de los datos de IMD del periodo 97-98).</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Durante el periodo de estudio, no ocurrió ninguna huelga o acontecimiento social con posibilidad de poder influir en alguna modificación de los datos.</font></p> <b>      <p ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">RESULTADOS</font></b></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La media anual de muertes durante el periodo estudiado fue de 1.595, no encontrándose diferencias estadísticamente significativas entre los diferentes años, salvo en el caso de las muertes por enfermedades respiratorias (P&lt; 0,025) y las enfermedades en mayores de 70 años (P&lt;0,01), para las que en 1991 existió un menor número de muertes (<a href="#tab1">tabla 1</a>). La media de muertes diarias por causas no externas fue de 4,15 fallecimientos, con un rango de cero a 13 muertes.</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">La ciudad de Pamplona tiene una temperatura media anual de 12,7ºC (-2,3ºC a 31.6ºC) y una humedad relativa del 68.5%. En el modelo, la temperatura (con retardo de un día y retardo de 6 días temperatura al cuadrado) y la humedad (con retardo de un día) está relacionada con la mortalidad por todas las causas. Pero la mortalidad por causas no externas sólo se relaciona en el modelo con la temperatura, retardo de un día (p: 0.035) y cinco días con temperatura al cuadrado (p: 0.028).</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Los niveles medios de SO2 estaban ligeramente correlacionados con los de partículas </font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">(r=0,3444; p&lt;0,01). La media de partículas fue el contaminante que presentó una mayor correlación tanto con la humedad (-0,230) como con la temperatura (0,174).</font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En la gráfica 1 se presenta la evolución de los niveles de partículas y SO<sub>2</sub> en el centro de la ciudad, desde 1987 hasta 1995. En 1989, a partir de haberse abierto la ronda de circunvalación, disminuye drásticamente la contaminación. </font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><a name="fig1"></a>&nbsp;&nbsp; </p> <b><font size="7">      <p align="center"></font><font size="3">Figura 1    <br> Evolución niveles contaminantes años: 1987-95</font></b></p>      <p align="center"><!-- big --><!-- big --><img src="/img/fbpe/resp/v73n2/pamp1.gif" alt="pamp1.gif (10640 bytes)"><!-- /big --><!-- /big --></p>      
<p align="center"><!-- big --><!-- big -->&nbsp;&nbsp; <!-- /big --><!-- /big --></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En la <a href="#tab1">tabla 1</a> se presentan los datos descriptivos de la mortalidad y la contaminación según estación anual. La media más elevada de SO<sub>2</sub> se encontró en invierno, 25.75m g/m<sup>3</sup>, siendo la menor en otoño, con un valor de 18.71 m g/m<sup>3</sup>. El máximo de partículas ocurre en invierno, con una valor medio de 11,26 m g/m<sup>3</sup>, mientras que el mínimo ocurre en verano con un valor de 7,71 m g/m<sup>3</sup>.</font></p>      <p><a name="tab1"></a>&nbsp;&nbsp; <b></p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="3">Tabla 1    <br> Número de muertes anual según causa de mortalidad en los residentes de Pamplona, Barañain y Burlada</font></p> </b>    <div align="center">    ]]></body>
<body><![CDATA[<center>  <table BORDER="0" CELLSPACING="1" bgcolor="#ECECEC">   <tr>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad total</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad por causas     no externas</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad por causas     respiratorias</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">M. Circulatoria</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad en mayores     de 70 años</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1991</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1573</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">799</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">122</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">553</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1013</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1992</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1591</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">784</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">164</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">566</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1100</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1993</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1590</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">780</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">171</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">572</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1131</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1994</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1645</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">854</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">135</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">587</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1158</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1995</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1575</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">805</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">172</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">517</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1091</font></td>   </tr> </table> </center></div>      <p><a name="tab2"></a><b><!-- big --><!-- big -->&nbsp;&nbsp; <!-- /big --><!-- /big --></p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="3">Tabla 2    <br> Descriptivos de la mortalidad y contaminación según estación anual</font></p> </b>    <div align="center">    ]]></body>
<body><![CDATA[<center>  <table BORDER="0" CELLSPACING="1" BORDERCOLOR="#000000" bgcolor="#ECECEC">   <tr>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top" COLSPAN="3" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3">TODO EL     PERIODO</font></td>     <td VALIGN="top" COLSPAN="3" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3">PRIMAVERA</font></td>     <td VALIGN="top" COLSPAN="3" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3">VERANO</font></td>     <td VALIGN="top" COLSPAN="3" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3">OTOÑO</font></td>     <td VALIGN="top" COLSPAN="3" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="CENTER"><font size="3">INVIERNO</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">DS</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">DS</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">D S</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">D S</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">DS</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad Total</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 14</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 14</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,0</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 10</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 11</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 11</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad Causas. no externas</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 13</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 13</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,0</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 10</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 11</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4,4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,1</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 11</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad Causa no Externa y &gt; 70     a.</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 10</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 10</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 9 </font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 9</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad Circulatorias</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,5</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,2</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 6 </font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 6</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad Respiratorias</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,5</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,7</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0 - 3</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Temperatura    <br>     media</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">12,79</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">6,59</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">-2,3 - 31,6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">11.37</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4.18</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">-1.20 - 23.7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">20.53</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4.12</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">9.1 - 31.6</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">13.19</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4.59</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2.7 - 25.4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">5.9</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3.04</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">-2.3 - 15</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Humedad    <br>     media</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">68,64</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">12,57</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">27,75-99,5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">65.89</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">11.50</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">35 - 93.5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">61.4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">9.83</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">27.7 - 90.7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">70.63</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">12.55</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">35.5 - 95.7</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">76.8</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">10.78</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">30.7 - 99.5</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media Partículas</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">21,67</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">15,71</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1 - 131,9</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">9.80</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">6.22</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.3 - 42.9</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">7.72</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">3.92</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.4 - 37.3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">10.04</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">4.65</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.44 - 32.3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">11.26</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">6.06</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">2 - 38.5</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Media SO<sub>2</sub></font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">9,70</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">5,45</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,33 - 42,9</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">23.44</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">17.45</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.7 - 131.9</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">18.81</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">14.17</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1 - 112.5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">18.71</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">13.23</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.7 - 106.3</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">25.75</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">16.50</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1.3 - 106.7</font></td>   </tr> </table> </center></div>      <p ALIGN="JUSTIFY">&nbsp;</p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En la <a href="#tab3">tabla 3</a> se presentan los riesgos relativos de mortalidad por las diversas causas, con aumentos de 10m g/m<sup>3</sup> y con aumentos del rango intercuartil de los contaminantes (Q3-Q1). Las estimaciones puntuales del riesgo relativo de partículas muestran que el máximo riesgo de morir se produce en las causas respiratorias con un riesgo relativo de 1.13. Sin embargo, ninguna de estas asociaciones es estadísticamente significativa. En el caso del dióxido de azufre, las estimaciones están muy próximas al valor nulo y ninguna de ellas es significativa. </font></p>      <p><a name="tab3"></a>&nbsp;&nbsp; <b></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="CENTER"><font size="3">Tabla 3    <br> Riesgos relativos y retardos de mortalidad según los contaminantes SO2 y partículas</font></p> </b>    <div align="center">    <center>  <table BORDER="0" CELLSPACING="1" bgcolor="#ECECEC">   <tr>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0"><b>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">PARTICULAS</font></b></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad TOTAL</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad &gt; 70     años</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad CIRCULAT.</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad. RESPIRAT.</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RR</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,02985</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,02554</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97676</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,13360</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">I. C. del RR</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98119-1,08094</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97688-1,07662</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,90064-1,05933</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,96133-1,33674</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">p</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,234</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,308</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,570</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,136</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RETARDO</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">mismo día</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">mismo día</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">t-5</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">t-1</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i><b>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango intercuartílico</font></b></i></td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i>    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RR</font></i></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,01781</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,01525</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98599</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">1,07814</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">I.C. del RR</font></i></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98867-1,04781</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98606-1,04529</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,93913-1,03518</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97662-1,19022</font></td>   </tr> </table> </center></div>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p>&nbsp;</p>     <div align="center">    <center>  <table BORDER="0" CELLSPACING="1" bgcolor="#ECECEC">   <tr>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0"><b>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">SO2 *</font></b></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad TOTAL</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad &gt; 70     años</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad. CIRCULAT.</font></td>     <td VALIGN="top" bgcolor="#C0C0C0">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Mortalidad RESPIRAT.</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RR</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,99201</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,99017</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98551</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,94600</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">I. C. del RR</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97659-1,00767</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97467-1,00591</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,96034-1,01133</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,89408-1,0009</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">p</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,315</font></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,22</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,268</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,077</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RETARDO</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">t-4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">t-4</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">mismo día</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">t-1</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i><b>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">Rango intercuartílico</font></b></i></td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>     <td VALIGN="top">&nbsp; </td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">RR</font></i></td>     <td VALIGN="top">    ]]></body>
<body><![CDATA[<p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98635</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,98322</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,97530</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,90929</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top"><i>    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">I.C. del RR</font></i></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,96056-1,01283</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,95699-1,01015</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,93302-1,01949</font></td>     <td VALIGN="top">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">0,8255-1,00161</font></td>   </tr>   <tr>     <td VALIGN="top" colspan="5">    <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">* incremento de 10 µ gr/m3</font></td>   </tr> </table> </center></div>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p><b>&nbsp;</p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">CONCLUSIONES</font></b></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">De los resultados anteriores se puede concluir que la temperatura tiene efecto sobre la mortalidad por todas las causas, tanto externas como no externas, y la humedad solo tiene efecto sobre la mortalidad por causas no externas. No se ha podido detectar una influencia de los niveles diarios de contaminación ambiental sobre la mortalidad diaria en Pamplona. Las razones pueden ser tanto el reducido número de muertes diarias, que haría indetectable el adelanto en las muertes de las personas susceptibles, como los bajos niveles de contaminación en la ciudad desde la construcción de las rondas de circunvalación, que desviaron gran parte del tráfico rodado que anteriormente atravesaba el centro urbano. </font></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">En el proyecto EMECAM está previsto el agrupamiento de los datos de ciudades españolas de pequeño tamaño y mediante un metaanálisis se podrán estudiar los efectos de la contaminación atmosférica, lo que no ha sido posible detectar en nuestra ciudad debido al reducido número de muertes diarias. </font></p>      <p><b>&nbsp;</p>      <p ALIGN="CENTER"><font size="4">AGRADECIMIENTOS</font></b></p>      <p ALIGN="JUSTIFY"><font size="3">A Conchi Moreno de la Sección de Vigilancia y Control Epidemiológico y a Javier Aldaz de la sección de Protección de la Salud del Gobierno de Navarra</font></p> <font size="4">      <p>&nbsp;</p>      <p align="center"><strong>BIBLIOGRAFÍA</strong></p>      <!-- ref --><p></font><font size="3">1.-Piédrola y Col. Medicina Preventiva y salud Pública. Barcelona: Masson- Salvat; 1991.p.155.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5547955&pid=S1135-5727199900020001500001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p>2.- Pérez S, Sáez M, Barceló M. Protocolo EMECAM. Análisis del efecto a corto plazo de la contaminación atmosférica sobre la mortalidad.Rev Esp Salud Pública 1999;73:177-185.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5547956&pid=S1135-5727199900020001500002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Piédrola]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Medicina Preventiva y salud Pública]]></source>
<year>1991</year>
<page-range>155</page-range><publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Masson- Salvat]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sáez]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Barceló]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Protocolo EMECAM: Análisis del efecto a corto plazo de la contaminación atmosférica sobre la mortalidad]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Esp Salud Pública]]></source>
<year>1999</year>
<volume>73</volume>
<page-range>177-185</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
